مىبيند و از كردهء خود پشيمان مىشود ، امّا ندامت او ، از ترس كيفر است ، نه به دليل آن‌كه عمل خود را زشت و ناپسند مىداند به تعبير قرآن شريف ، چنين كسى اگر رها شود ، باز همان است كه قبلًا بود : حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ، لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُون « 1 » تا آن گاه كه مرگ يكى از آنان فرا رسد ، مىگويد : پروردگارا ، مرا بازگردانيد ، شايد عمل صالحى در آنچه وانهاده‌ام ، انجام دهم . چنين نيست ، آن سخنى است كه او گويندهء آن است ، و پيش روى آنان برزخ است تا روزى كه برانگيخته شوند . بنابراين اگر قرآن شريف در توبه ، شرط فرموده است كه قبل از مرگ باشد و نه به هنگام ديدن مرگ ، مانند دو شرط پيشين ، حاكى از يك نكتهء مهمّ اخلاقى است و آن اين‌كه : غالباً پشيمانى در هنگام فرا رسيدن مرگ ، توبهء از روى ايمان نيست ، بلكه به دليل ترس و اضطراب و ناراحتى از كيفر گناه است و اگر آن كيفر در كار نبود ، آن شخص هم از كردهء خود پشيمان نبود . امّا اگر در همان موقعيت و حتّى هنگام ديدن آثار مرگ هم كسى واقعاً پشيمان شده و از زشتى و ناهنجارى عمل خود در محضر پروردگار متعال شرمنده گردد و به بيان ديگر توبهء او حقيقى و برخاسته از معرفت و ايمان باشد ، بى شكّ خداوند سبحان توبهء او را مىپذيرد . نقل مىكنند كه در زمان حضرت موسى ( ع ) ، جوانى لاابالى در شهر زندگى مىكرد . او يكى از اراذل و اوباش بود و به هيچ وجه هدايت نمىشد ؛ تا اين‌كه او را

--> ( 1 ) . مؤمنون / 100 - 99